Styl Lękowo-Unikający – Złożoność Lęku, Unikania i Niskiego Poczucia Własnej Wartości

Styl lękowo-unikający (często klasyfikowany w psychologii jako przywiązanie zdezorganizowane lub lękowo-ambiwalentne w kontekście lęku i unikania bliskości) charakteryzuje się wewnętrznym konfliktem, w którym silny lęk przed porzuceniem i odrzuceniem współistnieje z głęboką obawą przed bliskością i intymnością. Osoby te mogą odczuwać intensywną potrzebę relacji, jednocześnie stosując mechanizmy obronne, które mają zapobiec zranieniu lub wykorzystaniu.

Źródła niskiej samooceny w stylu lękowo-unikającym

U podłoża tego stylu leży zazwyczaj niska samoocena i negatywne przekonania na temat własnej wartości, często formułowane w kategoriach bycia „niewartym miłości” lub „złym”. Te przekonania, zwane w terapii poznawczo-behawioralnej (CBT) kwestiami kluczowymi, są głęboko zakorzenione w doświadczeniach życiowych, często wyniesionych z dzieciństwa, i zniekształcają percepcję bieżącej rzeczywistości.

Jak manifestują się negatywne schematy poznawcze

Negatywne schematy poznawcze manifestują się poprzez:

Pełne lęku przewidywania

Osoby te stale oczekują najgorszego i przeceniają ryzyko niepowodzenia lub odrzucenia. Lęk ten staje się paliwem dla błędnego koła, w którym strach przed zagrożeniem prowadzi do dysfunkcyjnych reakcji, a te z kolei potwierdzają ich pierwotne, negatywne przekonania.

Unikanie i nadmierna kontrola

Aby uniknąć potencjalnego bólu, osoby te często podejmują zachowania unikowe (np. unikanie wyzwań lub bliskich relacji). Jednocześnie mogą przejawiać nadmierne poczucie odpowiedzialności i potrzebę kontrolowania swojego środowiska i emocji (np. poprzez perfekcjonizm), wierząc, że dzięki temu unikną problemów lub zranień. W nurcie CBT zachowania te określane są jako środki ostrożności, które choć przynoszą chwilową ulgę, w dłuższej perspektywie utrzymują niskie poczucie własnej wartości i uniemożliwiają sprawdzenie, czy ich lęki są uzasadnione.

Samokrytyka i depresyjność

W sytuacji, gdy coś pójdzie nie tak, następuje zalew samokrytycznych myśli, który z kolei prowadzi do poczucia winy, wstydu i przygnębienia, zamykając cykl utrzymujący problem.

Psychoterapia jako sposób przerwania błędnego koła

Psychoterapia w tym przypadku ma na celu przerwanie błędnego koła, które podtrzymuje lękowo-unikające wzorce. Ponieważ problem często ma głębokie korzenie w traumatycznych doświadczeniach lub deficytach relacyjnych z dzieciństwa, do osiągnięcia trwałej zmiany niezbędna jest transformacja fundamentalnych schematów.

Kluczowe metody terapeutyczne

1. Identyfikacja i restrukturyzacja poznawcza

Terapeuta i pacjent pracują wspólnie niczym zespół badawczy, aby zidentyfikować i podważyć błędne przekonania i samokrytyczne myśli, które są opiniami, a nie faktami. Uczy się pacjenta kwestionowania przewidywań i znajdowania bardziej realistycznych, życzliwych perspektyw.

2. Ekspozycja i eksperymenty behawioralne

W celu zneutralizowania unikania, stosuje się ekspozycję – celowe, stopniowe narażanie się na sytuacje wywołujące lęk (np. wchodzenie w bliskość lub asertywne wyrażanie potrzeb), a także porzucanie niepotrzebnych środków ostrożności. Działanie to ma na celu empiryczne sprawdzenie, że najgorsze lęki nie spełniają się, a nowa, pozytywna postawa jest bezpieczna i efektywna.

3. Wzmacnianie samoakceptacji

Akcent kładzie się na docenianiu osiągnięć, skupianiu się na mocnych stronach oraz nauce traktowania siebie z życzliwością i szacunkiem, co sprzyja budowaniu nowej, bardziej zrównoważonej i realistycznej kwestii kluczowej (pozytywnego obrazu siebie).

4. Złożone terapie (Trzecia Fala CBT)

W przypadkach głęboko utrwalonych wzorców (często współwystępujących z zaburzeniem osobowości typu borderline lub innymi trudnościami w relacjach interpersonalnych), stosuje się podejścia takie jak Terapia Schematów lub Dialektyczna Terapia Behawioralna (DBT). Podejścia te koncentrują się na budowaniu przymierza terapeutycznego i modyfikacji głębokich, dysfunkcyjnych wzorców ukształtowanych w dzieciństwie.

 

Opracowanie własne i źródła:
Fennell, Melanie J. V., Przezwyciężanie Niskiego Poczucia Własnej Wartości, 2008.
Kucińska, Marzena, Terapia dorosłych dzieci alkoholików (DDA), (2002).
Hedges, Lawrence E., Listening Perspectives in Psychotherapy, 1983.

Udostępnij ten wpis