Opór w psychoterapii – Dlaczego nasz umysł sabotuje proces zdrowienia

Psychoterapia jest świadomym i metodycznym zastosowaniem określonych technik psychologicznych, którego celem jest przywrócenie równowagi emocjonalnej oraz poprawa jakości życia. Mimo iż pacjent dobrowolnie zgłasza się po pomoc, proces ten bywa źródłem wewnętrznego napięcia i lęku, ponieważ nieuchronnie dotyka bolących problemów. Właśnie w tym miejscu pojawia się opór – zjawisko, które jest postrzegane jako kluczowy, choć często nieuświadomiony, element procesu terapeutycznego.

Głębokie przyczyny samosabotażu

Samosabotaż w psychoterapii wynika z głęboko zakorzenionych negatywnych przekonań o sobie (nazywanych w terapii poznawczo-behawioralnej „kwestią kluczową”), które często powstały w dzieciństwie i ugruntowały się przez lata. Chociaż pacjent świadomie pragnie zmiany, jego wewnętrzny system dąży do utrzymania znanego, choć dysfunkcyjnego, status quo.

W ujęciu psychoanalitycznym, opór jest często wyrazem nieświadomej obrony. Może on być związany z libidinalnym przywiązaniem do dysfunkcyjnych mechanizmów obronnych (np. dających poczucie bezpieczeństwa) oraz unikaniem konfrontacji z wypartymi treściami. W klasycznej psychoanalizie, gdy proces terapeutyczny dotykał stagnacji z powodu oporu, zalecano zwiększenie częstotliwości sesji, by pogłębić proces identyfikacji z terapeutą i przełamać to zjawisko.

Trzy wymiary oporu w praktyce terapeutycznej

Opór manifestuje się na wielu poziomach, tworząc błędne koło, które podtrzymuje niskie poczucie własnej wartości.

1. Unikanie i zachowania zabezpieczające

Kiedy pojawia się lęk przed złamaniem osobistych zasad (np. lęk przed odrzuceniem), pacjent może angażować się w unikanie sytuacji wyzwalających. Unikanie przynosi krótkotrwałą ulgę, ale uniemożliwia sprawdzenie, czy przewidywania o katastrofie są prawdziwe, co w efekcie utrwala niską samoocenę. Podobnie, niepotrzebne środki ostrożności (zachowania zabezpieczające) chronią pacjenta, ale równocześnie dają mu poczucie, że „o włos uniknął katastrofy”, a sukces zawdzięcza wyłącznie tym środkom, a nie własnym zdolnościom.

2. Samokrytyka

Samokrytyczne myśli pojawiają się, gdy doświadczenie zdaje się potwierdzać negatywne przekonania kluczowe. To samoskarżanie z kolei wyzwala bolesne emocje, takie jak smutek lub wina, co paraliżuje dalsze wysiłki w kierunku zmiany.

3. Brak wiary w poprawę

Osoby o niskim poczuciu własnej wartości mają tendencję do wygaszania pozytywnych informacji i umniejszania swoich osiągnięć. Nawet w obliczu sukcesu, zniekształcenia w myśleniu uniemożliwiają im przyjęcie dowodów przeczących starej, negatywnej opinii o sobie.

Rola relacji terapeutycznej w przełamywaniu oporu

Kluczowym narzędziem do przełamywania oporu jest relacja terapeutyczna (przymierze terapeutyczne). Jej powodzenie zależy od wzajemnego zaufania pacjenta do terapeuty i stosowanej metody. Terapeuta, który potrafi okazać akceptację i głębokie zrozumienie dla cierpienia pacjenta, tworzy bezpieczne środowisko niezbędne do zneutralizowania lęku i oporu.

Transformacja poprzez trzy kluczowe procesy

Celem terapii jest transformacja dysfunkcyjnych obron w bardziej adaptacyjne sposoby funkcjonowania. Osiąga się to poprzez:

• Wgląd: Uświadamianie pacjentowi treści wypartych i pomaganie mu zrozumieć, że jego negatywne przekonania są opiniami, a nie faktami.
• Konfrontację i wsparcie: Terapeuta musi naprzemiennie stosować interwencje, które wyzwalają lęk (kwestionowanie dysfunkcyjnych przekonań) i wsparcie, umożliwiające integrację nowych doświadczeń.
• Eksperymentowanie: Zgodnie z modelem poznawczo-behawioralnym, pacjent musi podejmować eksperymenty behawioralne w życiu codziennym, aby empirycznie sprawdzić, że jego lęki są bezpodstawne i że nowa perspektywa działa.

Relacja terapeutyczna ma umożliwić pacjentowi swobodne wyrażanie siebie oraz modyfikację postaw, co ostatecznie prowadzi do lepszego dopasowania do rzeczywistości i osiągnięcia równowagi emocjonalnej.

 

Opracowanie własne i źródła:

Przezwyciężanie niskiego poczucia własnej wartości, Melanie J. V. Fennell, 2008
Psychoterapia psychodynamiczna, Piotr Drozdowski, 2007 (opracowanie wykładu)
Listening Perspectives in Psychotherapy, Lawrence E. Hedges, 1983
How Does Psychotherapy Work?, Martha Stark, 2016

Udostępnij ten wpis